Ayon sa Montreal Neurological Institute-Hospital, may nangyayaring stroke kada 10 minuto. Mga 14,000 Canadian ang namamatay dahil dito bawat taon, kaya ito ang pangatlong pangunahing sanhi ng kamatayan sa mga Canadian¹.
Ano nga ba talaga ang isang stroke?
Ang stroke (AVC) ay isang biglaang neurological deficit na may bascular na pinagmulan, na sanhi ng isang infarction o pagdurugo sa utak. Naaapektuhan nito at naputol ang daloy ng dugo papunta sa utak. Ginagamit ang salitang «aksidente» upang bigyang-diin ang biglaang katangian ng mga sintomas.
Mahalaga ang daloy ng dugo sa utak, dahil kailangan ng utak ang patuloy na suplay ng oxygen at sustansya upang gumana nang maayos. Ang pagkaputol ng suplay na ito ay maaaring magdulot ng kamatayan ng ilang selula². Kaya ang pagkaputol na ito ay maaaring magdulot ng permanenteng pinsala o kamatayan³.
Sa kabilang banda, ang heart attack ay sanhi ng pagbara ng mga coronary artery na pumipigil sa paghahatid ng sapat na oxygen sa puso⁴. Sa kabila ng mga karaniwang paniniwala, ang stroke at heart attack ay dalawang magkaibang karamdaman, dahil hindi nila inaapektuhan ang parehong mga organ.
Ang tatlong uri ng stroke
Ang terminong Ischemia ay tumutukoy sa pagkaputol ng sirkulasyon ng dugo sa isang organ⁵. Kaya itinuturing na ischemic ang stroke kapag ito ay sanhi ng isang blood clot na bumabara sa isang ugat sa utak. Ito naman ang pinakakaraniwang uri ng stroke⁶.
Ang terminong Hemorrhage ay tumutukoy sa pag-agos ng dugo sa labas ng mga ugat⁷. Itinuturing na hemorrhagic ang stroke kapag ito ay sanhi ng pagputok ng isang arterya sa utak⁶.
Sa literal na kahulugan, ang mini-stroke ay hindi isang stroke. Ito ay isang Transient Ischemic Attack (TIA). Ang TIA ay isang pagbabago sa paggana ng utak dahil sa pansamantalang pagkaputol ng suplay ng dugo sa utak na karaniwang tumatagal nang wala pang isang oras⁸.
Pareho ang mga sanhi at sintomas ng mga TIA at mga ischemic stroke. Gayunpaman, hindi tulad ng stroke, ang TIA ay tila hindi nagdudulot ng permanenteng pinsala sa utak. Sa katunayan, ang mga sintomas ng TIA ay tuluyan at mabilis na nawawala, at ang bilang ng mga selulang utak na namamatay ay napakaliit.
Maaaring isang babala ang TIA ng nalalapit na ischemic stroke. Ang pagkilala sa TIA, pagtukoy sa sanhi nito at paggamot dito ay maaaring makatulong upang maiwasan ang isang stroke⁸.
Ang mga sintomas ng stroke
V isage (mukha) – Lumulupaypay ba ito? May deformasyon ba ang bibig?
I ncapacity (kawalan ng kakayahan) – Kayang itaas ng biktima ang dalawang braso nang sabay?
T routine ng pagsasalita – May problema ba sa pagsasalita o pagbigkas ang biktima?
E xtreme na pagmamadali – Mabilis na tumawag sa pre-hospital emergency services (9-1-1)⁹.
Bagama't ang mga VITE signs ang pinakakaraniwan, hindi sila ang tanging mga senyales. Maaari ding makaramdam ng: matindi at biglaang sakit ng ulo, lokal na pamamanhid sa isang panig lamang ng katawan, mga problema sa paningin o pagkahilo na nagdudulot ng komplikasyon sa balanse⁹.
• Ihinto ang lahat ng aktibidad, luwagan ang damit at ilagay ang biktima sa komportableng posisyon.
• Takpan siya ng mainit na kumot o aluminum blanket.
• Tumawag agad sa 9-1-1.
• Regular na suriin muli ang vital signs.
Pagdating sa ospital, may tatlong layunin ang medical team:
1. Mapanatag ang inyong kondisyon.
2. Magbigay ng diagnosis (anong uri ng stroke).
3. Ipatupad ang paggamot ayon sa uri ng stroke¹⁰.
Kung ischemic stroke
Ang mga biktimang dumarating sa ospital sa loob ng tatlong oras pagkatapos lumitaw ang unang mga sintomas, ay maaaring tumanggap ng isang uri ng gamot na tinatawag na thrombolytic, na sumisira sa mga clot. Ang mga tumatanggap ng gamot na ito ay may mas malaking pagkakataong gumaling nang buo. Mas mababa rin ang kanilang posibilidad na mangailangan ng long-term care.
Kung ang biktima ay dumating sa ospital pagkatapos ng tatlong oras, maaaring magbigay ang mga propesyonal ng iba pang mga gamot tulad ng anticoagulants, o magsagawa ng operasyon upang alisin ang clot³.
Kung hemorrhagic stroke
Maraming paggamot ang umiiral upang ihinto ang pagdurugo at maligtas ang tisyu ng utak gaya ng pag-inom ng gamot.
Ang endovascular procedures ay maaaring makatulong na ayusin ang isang mahinang punto o pagkasira sa isang ugat ng dugo.
Kung ang pagdurugo ay sanhi ng pagputok ng aneurysm, maaaring maglagay ng metal clip upang ihinto ang pagkawala ng dugo³. Para sa kasong ito, ito ay magiging surgical treatment.
Ayon sa Heart and Stroke Foundation, ang mga epekto ng stroke ay maaaring banayad hanggang malala at iba-iba sa bawat tao.
Ang bigat ng mga epekto
Ang bigat ay nakadepende sa mga salik tulad ng:
• Ang uri ng stroke (ischemic o hemorrhagic);
• Ang mga rehiyon at hemisphere ng utak kung saan naganap ang stroke (kaliwa o kanan);
• Ang lawak ng nasirang bahagi ng utak;
• Ang mga function ng katawan na kinokontrol ng rehiyong ito;
• Ang tagal ng pagkaputol ng daloy ng dugo sa apektadong bahagi ng utak⁶.
Ang pinagmumulan ng mga panganib
Maging alerto sa sariling mga panganib
Mahalagang malaman ang mga risk factor, dahil ito ang nagpapahintulot na gumawa ng ilang pagpapasya sa lifestyle na tutulong na mabawasan ang mga ito.
Ang ilan sa mga risk factor na ito, sa kasamaang palad, ay hindi nakokontrol. Gayunpaman, ang pagkakaalam sa mga ito ay nagpapahintulot na maging alerto sa sariling panganib at maging mas maingat sa kalusugan at magbantay sa mga babalang senyales.
• Pagkakaroon ng hindi malusog na pagkain
• Kakulangan sa ehersisyo
• Pamumuhay na nakakapagdulot ng stress
• Pag-inom ng alak at paggamit ng recreational drugs
Mga hindi nakokontrol na sanhi
Ang edad: Tumataas ang panganib habang tumatanda.
Ang kasarian: Dahil sa kanilang natatanging cardiovascular physiology at maraming pagbabago sa hormones sa kanilang buhay, may mga panganib na natatangi sa kababaihan. Halimbawa, tumataas ang panganib pagkatapos ng menopause.
Ang medical at family history.
Ang Indigenous na pinagmulan: Sa kasamaang palad, «Ang mga miyembro ng First Nations, Inuit at Métis ay mas madalas na dumaranas ng altapresyon at diabetes¹¹.»
Ang African at South-Asian na pinagmulan: Tulad ng mga taong may Indigenous na pinagmulan, mas mataas ang panganib ng altapresyon at diabetes para sa mga taong may African at South-Asian na pinagmulan.
Mga salik ng pagbubuntis
Dahil sa stress, pagtaas ng timbang at mga pagbabago sa hormones, ang pagbubuntis ay maaaring hindi tuwirang magdulot ng mga problema na nagpapataas ng panganib ng stroke, tulad ng:
• Altapresyon
• Gestational diabetes
Walang sinuman ang ligtas mula sa stroke. Gayunpaman, may ilang aksyon na maaaring gawin upang mabawasan ang mga panganib. Ang pag-aalaga sa inyong katawan at isipan sa pamamagitan ng pag-aampon ng malusog na ugali ay maaaring magdulot ng malaking pagbabago!
Sinulat ni Laurie Lévesque • dating Manunulat
Inedit ni Émilie Bédard • Responsable sa komunikasyon
Iginuhit, nilatag at inedit ni Roxanne Duchesneau • Graphic designer
¹ Hayward, S. 2017. Juin, mois de la sensibilisation à l’AVC. Le Neuro. https://www.mcgill.ca/neuro/fr/channels/news/juin-mois-de-la-sensibilisation-lavc-268466 [Huling konsultasyon noong 10/06/2022]
² Johns Hopkins Medicine. S.d. Health: Stroke. https://www.mcgill.ca/neuro/fr/channels/news/juin-mois-de-la-sensibilisation-lavc-268466 [Huling konsultasyon noong 10/06/2022]
³ Centers for Disease Control and Prevention. 2022. About Stroke. https://www.cdc.gov/stroke/about/?CDC_AAref_Val=https://www.cdc.gov/stroke/about.htm [Huling konsultasyon noong 10/06/2022]
⁴ Brunet. S.d. Les maladies cardiovasculaires et l’AVC. https://www.cdc.gov/stroke/about/?CDC_AAref_Val=https://www.cdc.gov/stroke/about.htm [Huling konsultasyon noong 10/06/2022]
⁵ Office québécoise de la langue française (OQLF). 1999. Ischémie [Grand dictionnaire terminologique]. Gouvernement du Québec. https://vitrinelinguistique.oqlf.gouv.qc.ca/fiche-gdt/fiche/8374325/ischemie [Huling konsultasyon noong 10/06/2022]
⁶ Fondation des maladies du cœur et de l’AVC. S.d. (a). Les types d’AVC. https://www.coeuretavc.ca/avc/questce-quun-avc/les-types-d-avc [Huling konsultasyon noong 10/06/2022]
⁷ Office québécoise de la langue française (OQLF). 2019. Hémorragie [Grand dictionnaire terminologique]. Gouvernement du Québec. https://gdt.oqlf.gouv.qc.ca/ficheOqlf.aspx?Id_Fiche=17028499&terme=h%u00e9morragie [Huling konsultasyon noong 10/06/2022]
⁸ Chong, J. 2020. «Accidents ischémiques transitoires (AIT)». Le manuel Merk. https://www.merckmanuals.com/fr-ca/accueil/troubles-du-cerveau-de-la-moelle-%C3%A9pini%C3%A8re-et-des-nerfs/accident-vasculaire-c%C3%A9r%C3%A9bral/accidents-isch%C3%A9miques-transitoires-ait [Huling konsultasyon noong 10/06/2022]
⁹ Fondation des maladies du coeur et de l’AVC. 2021. Existe-t-il d’autres signes de l’AVC que VITE?. https://www.coeuretavc.ca/avc/signes-de-l-avc/existe-t-il-d-autres-signes-de-l-avc-que-vite [Huling konsultasyon noong 10/06/2022]
¹⁰ Fondation des maladies du cœur et de l’AVC. S.d. (c). Traitements. https://www.coeuretavc.ca/avc/traitements [Huling konsultasyon noong 10/06/2022]
¹¹ Fondation des maladies du cœur et de l’AVC. S.d. (b). Risque et prévention. https://www.coeuretavc.ca/avc/risk-and-prevention [Huling konsultasyon noong 10/06/2022]